Lửa là phát minh đầu tiên và cũng là phát minh khác biệt nhất của nhân loại — bởi vì nó không có một nhà phát minh, không có một năm ra đời, và cũng không được "phát minh" theo cách chúng ta vẫn hiểu. Lửa đã tồn tại trong tự nhiên từ trước khi có con người: sét đánh cháy rừng, núi lửa phun trào, than bùn tự bốc cháy. Điều loài người làm được không phải là tạo ra lửa từ hư vô, mà là học cách giữ nó, rồi sau đó tự tạo ra nó khi cần. Chính bước chuyển từ "nhặt lửa" sang "tạo lửa" đã thay đổi hoàn toàn số phận của loài người.

Con người biết giữ lửa từ khi nào

Các bằng chứng khảo cổ cho thấy tổ tiên loài người đã biết sử dụng lửa từ rất sớm. Tại hang Wonderwerk ở Nam Phi, các nhà khảo cổ tìm thấy tro và xương cháy có niên đại khoảng 1 triệu năm trước. Tại hang Zhoukoudian ở Trung Quốc, dấu vết lửa gắn với người đứng thẳng (Homo erectus) có tuổi khoảng 700.000–800.000 năm. Đến thời người Neanderthal và người tinh khôn (Homo sapiens), việc dùng lửa đã trở nên phổ biến ở khắp các lục địa.

Nhưng "dùng lửa" giai đoạn đầu không có nghĩa là "tạo ra lửa". Rất có thể trong hàng trăm nghìn năm, con người chỉ biết thu thập lửa từ những đám cháy tự nhiên rồi giữ cho nó không tắt — một công việc đòi hỏi cả cộng đồng thay phiên nhau canh lửa ngày đêm. Lửa tắt đồng nghĩa với việc phải chờ đợi một đám cháy rừng hay một cơn giông tiếp theo, có khi là hàng tháng trời.

Bước ngoặt: tự tạo ra lửa

Bước ngoặt thực sự đến khi con người phát hiện ra hai cách tạo lửa từ ma sát và va đập: cọ xát hai thanh gỗ vào nhau (khoan lửa, cưa lửa) và đánh đá lửa vào nhau để tạo tia lửa bắt vào bùi nhùi khô. Không ai biết chính xác ai là người đầu tiên làm được điều này, hay nó xảy ra ở đâu — vì kỹ thuật này có thể đã được phát hiện độc lập ở nhiều nơi khác nhau, và truyền miệng qua nhiều thế hệ trước khi có chữ viết.

Dù vậy, ý nghĩa của nó thì rõ ràng: lần đầu tiên trong lịch sử, con người không còn phụ thuộc vào may rủi của tự nhiên. Muốn có lửa lúc nào, có lúc đó. Một kỹ năng tưởng chừng đơn giản ấy đã trở thành nền tảng cho mọi phát minh sau này — từ nấu ăn, luyện kim cho đến động cơ hơi nước, tất cả đều bắt đầu từ việc con người làm chủ được ngọn lửa.

Lửa đã thay đổi con người như thế nào

Tác động đầu tiên và sâu sắc nhất nằm ngay trong cơ thể chúng ta: nấu chín thức ăn. Thức ăn nấu chín mềm hơn, dễ tiêu hóa hơn, diệt được vi khuẩn và ký sinh trùng. Nhờ đó, ruột người dần ngắn lại, và năng lượng tiết kiệm được từ hệ tiêu hóa được dồn cho bộ não — một trong những lý do não người phát triển vượt trội so với các loài linh trưởng khác. Nói không ngoa: chúng ta có bộ não lớn như ngày nay một phần nhờ bếp lửa.

Tác động thứ hai là về xã hội. Bếp lửa trở thành trung tâm của cộng đồng: nơi mọi người quây quần ăn tối, kể chuyện, truyền lại kinh nghiệm săn bắt và làm công cụ. Nhiều nhà nhân học cho rằng chính quanh bếp lửa, ngôn ngữ và văn hóa kể chuyện của loài người đã phát triển mạnh mẽ. Lửa cũng xua đuổi thú dữ, sưởi ấm trong mùa đông, soi sáng hang động để con người mở rộng thời gian hoạt động ra cả ban đêm.

Về sau, lửa còn mở ra cả một kỷ nguyên công nghệ: nung đất sét thành gốm, luyện đồng, sắt từ quặng — tức là toàn bộ thời đại đồ đồng, đồ sắt đều đứng trên vai ngọn lửa. Không có lửa, không có kim loại; không có kim loại, không có công cụ, vũ khí và máy móc như chúng ta biết.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Không phải mọi nền văn minh đều tạo lửa bằng cùng một cách: người Eskimo xưa dùng khoan lửa, người châu Âu dùng đá lửa và thép, còn một số bộ tộc ở Úc dùng phương pháp cưa gỗ.
  • Lửa từng là "tài sản" quý đến mức nhiều bộ tộc cổ có người chuyên trách giữ lửa, và việc để lửa tắt có thể bị coi là lỗi nghiêm trọng của cả cộng đồng.
  • Cơ thể người hiện đại vẫn mang dấu ấn của bếp lửa: chúng ta là loài duy nhất nấu chín toàn bộ thức ăn, và răng, hàm của chúng ta nhỏ hơn hẳn so với tổ tiên chính vì không còn phải nhai thức ăn sống dai và cứng.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Ai đó đã phát minh ra lửa vào một năm cụ thể." Không có chuyện đó. Lửa không phải là một sáng chế có bằng sáng chế và ngày cấp. Nó là một quá trình chinh phục kéo dài hàng trăm nghìn năm, qua nhiều giai đoạn: nhìn thấy lửa, giữ lửa, rồi mới tự tạo lửa. Nếu phải gắn cho nó một "nhà phát minh", thì nhà phát minh đó chính là cả nhân loại, qua vô số thế hệ vô danh.

Hiểu lầm: "Lửa chỉ dùng để nấu ăn và sưởi ấm." Đó mới chỉ là phần nổi. Giá trị lớn nhất của lửa nằm ở chỗ nó là công cụ vạn năng đầu tiên: ánh sáng, vũ khí, công cụ chế tác, và sau này là nguồn năng lượng cho luyện kim và công nghiệp. Mọi cuộc cách mạng công nghệ sau này, xét cho cùng, đều là những cách mới để dùng lửa hiệu quả hơn — kể cả nhà máy điện ngày nay, phần lớn vẫn là đốt nhiên liệu để tạo nhiệt.

Nguồn tham khảo