Trước khi có chữ viết, toàn bộ tri thức của nhân loại chỉ tồn tại trong trí nhớ con người. Một bài thuốc, một luật lệ, một câu chuyện lịch sử — tất cả đều sống và chết cùng người kể. Chỉ cần một thế hệ quên kể lại, tri thức đó biến mất vĩnh viễn. Chữ viết đã thay đổi luật chơi đó: lần đầu tiên, con người có thể gửi một thông điệp cho người ở xa, và cho cả những người chưa sinh ra.

Chữ viết ra đời khi nào, ở đâu

Hệ thống chữ viết hoàn chỉnh sớm nhất mà chúng ta biết là chữ hình nêm (cuneiform) của người Sumer ở Lưỡng Hà, xuất hiện khoảng năm 3400–3200 trước Công nguyên. Gần như cùng thời, người Ai Cập cổ đại phát triển chữ tượng hình (hieroglyph). Sau đó, chữ viết còn xuất hiện độc lập ở Trung Quốc (chữ giáp cốt, khoảng 1200 trước Công nguyên), ở vùng Trung Mỹ (chữ Maya), và có thể ở thung lũng sông Ấn.

Một điểm quan trọng: chữ viết không được phát minh một lần rồi lan ra khắp thế giới như bánh xe. Nó được phát minh nhiều lần, ở nhiều nơi, với hình thức hoàn toàn khác nhau. Điều đó cho thấy nhu cầu ghi chép là nhu cầu chung của mọi nền văn minh khi đạt đến một mức độ tổ chức xã hội nhất định.

Vì sao con người cần chữ viết

Động lực đầu tiên của chữ viết không phải là văn học hay thơ ca, mà là... kế toán. Khi các thành phố Sumer phát triển, kho lúa, đàn gia súc, thuế má và thương mại trở nên quá phức tạp để nhớ bằng đầu. Các thương nhân và quan lại bắt đầu dùng những viên đất sét nhỏ (token) để đếm hàng hóa, rồi ấn các dấu hiệu lên bảng đất sét để ghi lại số lượng. Từ những ký hiệu đếm hàng đó, dần dần người ta phát triển thành ký hiệu ghi âm thanh, rồi ghi từ, rồi ghi câu hoàn chỉnh.

Nói cách khác, cuốn sách đầu tiên của nhân loại không phải là sử thi, mà là sổ sách kho hàng. Mãi sau đó, chữ viết mới được dùng để ghi luật pháp (như Bộ luật Hammurabi), rồi sử thi (như Sử thi Gilgamesh — tác phẩm văn học cổ nhất còn tồn tại), rồi tôn giáo, khoa học và triết học.

Chữ viết đã thay đổi nhân loại như thế nào

Tác động lớn nhất của chữ viết là nó tách tri thức ra khỏi con người. Trước đó, muốn học một kỹ năng, bạn phải ở cạnh người thầy; sau đó, bạn có thể học từ một văn bản viết bởi người đã chết hàng trăm năm, ở cách xa hàng nghìn cây số. Nhờ vậy, tri thức bắt đầu tích lũy theo cấp số nhân thay vì phải phát minh lại từ đầu mỗi thế hệ.

Chữ viết cũng làm thay đổi cấu trúc quyền lực và xã hội. Một đế chế không thể quản lý lãnh thổ rộng lớn chỉ bằng mệnh lệnh truyền miệng — cần có văn bản, luật lệ, hồ sơ thuế, thư tín hành chính. Các nền văn minh có chữ viết quản lý được nhà nước lớn hơn, quân đội đông hơn, và thương mại xa hơn. Đồng thời, chữ viết cũng tạo ra một tầng lớp mới: người biết chữ — thư lại, tu sĩ, quan lại — những người nắm giữ chìa khóa của tri thức trong nhiều nghìn năm, khi phần lớn dân chúng vẫn mù chữ.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Bảng chữ cái mà chúng ta dùng ngày nay (chữ Latin) có tổ tiên là chữ tượng hình Ai Cập, qua trung gian chữ Phoenicia — tức là chữ viết của bạn đang đọc có dòng dõi hơn 5.000 năm.
  • Người Sumer viết bằng que sậy cắt vát ấn lên đất sét ướt, tạo ra những nét hình nêm — vì thế gọi là "cuneiform" (chữ hình nêm). Bảng đất sét sau đó phơi khô hoặc nung lên, bền đến mức hàng nghìn năm sau chúng ta vẫn đọc được.
  • Trước chữ viết, đã có hệ thống "tiền chữ viết" như nút thắt dây quipu của người Inca để ghi số liệu — nhưng quipu chỉ ghi được con số, không ghi được câu chữ, nên không được tính là chữ viết hoàn chỉnh.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Chữ viết được một người phát minh ra." Giống như lửa, chữ viết là kết quả của một quá trình tập thể kéo dài hàng trăm năm: từ ký hiệu đếm hàng, đến ký hiệu ghi từ, rồi mới đến hệ thống ghi âm hoàn chỉnh. Không có một "cha đẻ của chữ viết" duy nhất nào cả.

Hiểu lầm: "Có chữ viết là mọi người đều biết chữ." Trong phần lớn lịch sử, biết chữ là đặc quyền của thiểu số — quan lại, tu sĩ, thương nhân giàu có. Mãi đến khi máy in ra đời (thế kỷ 15) và giáo dục phổ cập lan rộng (thế kỷ 19–20), chữ viết mới thực sự thuộc về tất cả mọi người. Phát minh chữ viết mở ra khả năng lưu giữ tri thức; phải mất thêm hàng nghìn năm, khả năng đó mới đến tay số đông.

Nguồn tham khảo