Ngày nay giấy rẻ đến mức chúng ta dùng rồi vứt đi không tiếc. Nhưng trước khi có giấy, việc ghi chép là một công việc nặng nhọc và đắt đỏ: người Ai Cập viết trên giấy cói (papyrus) giòn và khó bảo quản, người Trung Quốc viết trên thẻ tre nặng trịch hoặc lụa đắt tiền. Một cuốn sách viết trên thẻ tre có thể nặng hàng chục ký và cần cả một chiếc xe bò để chở. Giấy đã giải quyết tất cả những vấn đề đó — nhẹ, rẻ, bền vừa đủ, và có thể sản xuất hàng loạt.

Thái Luân là ai, và ông đã làm gì năm 105

Thái Luân (Cai Lun, khoảng năm 50–121) là một quan thái giám triều Đông Hán, Trung Quốc. Theo sử sách Trung Quốc (Hậu Hán thư), năm 105, ông trình lên Hán Hòa Đế một phương pháp làm giấy từ nguyên liệu rẻ tiền: vỏ cây, giẻ rách, lưới đánh cá cũ và cây gai. Phương pháp gồm các bước: ngâm nguyên liệu cho rữa ra, giã thành bột nhão, hòa vào nước, vớt lên bằng khung lưới để tạo thành tấm mỏng, rồi phơi khô.

Cần nói rõ: Thái Luân không phải là người đầu tiên trên thế giới nghĩ ra thứ giống giấy. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy mảnh giấy thô ở Trung Quốc có niên đại trước thời Thái Luân, khoảng thế kỷ 2 trước Công nguyên. Công lao của ông nằm ở chỗ chuẩn hóa quy trình, dùng nguyên liệu rẻ và sẵn có, và đưa giấy vào sản xuất quy mô triều đình — biến giấy từ một thử nghiệm lẻ tẻ thành một ngành công nghiệp. Vì vậy sử sách ghi công ông là người "phát minh" ra giấy theo nghĩa cải tiến mang tính quyết định, chứ không phải người đầu tiên tuyệt đối.

Giấy lan ra thế giới như thế nào

Trong nhiều thế kỷ, kỹ thuật làm giấy là bí mật được Trung Quốc giữ kín. Giấy đến Triều Tiên và Nhật Bản vào khoảng thế kỷ 6–7, đến thế giới Hồi giáo sau trận Talas năm 751 (theo truyền thuyết, thợ làm giấy Trung Quốc bị bắt làm tù binh đã truyền nghề sang Samarkand). Từ đó giấy lan sang Baghdad, rồi qua Bắc Phi đến châu Âu — Tây Ban Nha thế kỷ 12, Ý thế kỷ 13, Đức thế kỷ 14.

Hành trình này mất hơn một nghìn năm, và mỗi nơi giấy đến, nó đều gây ra một cuộc cách mạng nhỏ: ở Baghdad, giấy rẻ giúp thời kỳ hoàng kim Hồi giáo ghi chép và dịch thuật hàng nghìn cuốn sách; ở châu Âu, giấy là điều kiện tiên quyết cho máy in Gutenberg — in ấn trên lụa hay thẻ tre thì không thể nào rẻ và nhanh được như in trên giấy.

Giấy đã thay đổi thế giới ra sao

Trước giấy, tri thức là thứ nặng nề và đắt đỏ, chỉ dành cho triều đình, chùa chiền và giới quý tộc. Giấy rẻ làm cho sách vở nhẹ đi, rẻ đi, và nhiều lên — một cuốn sách không còn là tài sản của cả một gia đình quý tộc nữa. Khi máy in ra đời, giấy và in ấn kết hợp thành bộ đôi thay đổi lịch sử: sách in hàng loạt, báo chí, văn bản hành chính, tiền giấy, bản đồ, và sau này là cả bao bì, vệ sinh, giáo dục.

Thậm chí ngày nay, khi màn hình đã thay thế giấy trong nhiều việc, giấy vẫn là chất liệu không thể thiếu: tiền giấy, hộ chiếu, sách giáo khoa, bao bì thực phẩm, giấy vệ sinh. Một phát minh hơn 1.900 năm tuổi vẫn sống khỏe trong đời sống hàng ngày của chúng ta.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Từ "paper" trong tiếng Anh bắt nguồn từ "papyrus" — loại cây làm giấy cói của Ai Cập, dù giấy thật và giấy cói là hai công nghệ hoàn toàn khác nhau.
  • Một cuốn sách viết trên thẻ tre thời cổ Trung Quốc có thể nặng đến 20–30 kg; sử sách kể rằng Tần Thủy Hoàng mỗi ngày phải đọc... một thạch (khoảng 30 kg) văn bản trên thẻ tre.
  • Giấy làm từ vỏ cây dâu tằm (cây dó) của Trung Quốc bền đến mức nhiều văn bản giấy từ hơn 1.000 năm trước vẫn còn đọc được đến ngày nay.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Thái Luân phát minh ra giấy từ hư không." Như đã nói, giấy thô đã tồn tại trước ông. Công lao của Thái Luân là cải tiến quy trình và nguyên liệu để giấy rẻ, tốt và sản xuất được hàng loạt — và chính phiên bản "giấy Thái Luân" này mới là thứ lan ra khắp thế giới. Trong lịch sử phát minh, người cải tiến quyết định thường quan trọng không kém người nghĩ ra đầu tiên.

Hiểu lầm: "Giấy cói Ai Cập chính là giấy." Không. Papyrus được làm bằng cách ép các lát thân cây cói chồng lên nhau, không qua công đoạn rã thành bột và kết lại thành tấm như giấy thật. Giấy cói giòn, dễ gãy khi gấp, và chỉ viết tốt một mặt. Giấy thật — bột sợi đan xen ngẫu nhiên — dai hơn, gấp được, viết được hai mặt, và rẻ hơn nhiều khi sản xuất hàng loạt.

Nguồn tham khảo