Tháng 10 năm 2011, thế giới công nghệ đổ dồn sự tiếc thương về một cái tên qua đời ở tuổi 56 — Steve Jobs. Ít ai để ý rằng chỉ một tuần sau, một người đàn ông 70 tuổi cũng lặng lẽ ra đi tại New Jersey: người mà nếu không có ông, chiếc điện thoại thông minh đăng tin về cái chết đầu tiên kia có lẽ đã không tồn tại. Đó là Dennis Ritchie, cha đẻ của ngôn ngữ lập trình C và đồng sáng lập hệ điều hành Unix.

Xuất thân & tuổi thơ

Dennis MacAlistair Ritchie sinh ngày 9 tháng 9 năm 1941 tại Bronxville, ngoại ô New York, và lớn lên ở New Jersey. Cha ông, Alistair Ritchie, là kỹ sư kỳ cựu của Phòng thí nghiệm Bell — cái nôi nghiên cứu huyền thoại của hãng điện thoại AT&T. Có thể nói Ritchie lớn lên trong cái bóng của một trung tâm khoa học vĩ đại nhất thế kỷ 20.

Ông học vật lý tại Đại học Harvard, lấy bằng cử nhân năm 1963, rồi lấy học vị tiến sĩ toán ứng dụng cũng tại đây. Nhưng thay vì ở lại giảng đường, năm 1967 ông nối gót cha mình vào làm việc tại Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Máy tính của Bell Labs ở Murray Hill — và ở lại đúng một nơi đó suốt 40 năm sự nghiệp.

Bước ngoặt đến với phát minh

Dự án đầu tiên của Ritchie tại Bell Labs là Multics — một hệ điều hành tham vọng do Bell Labs, MIT và General Electric hợp tác, nhưng cồng kềnh đến mức Bell Labs rút lui năm 1969. Thất bại đó để lại trong ông và đồng nghiệp Ken Thompson một khát khao: một môi trường máy tính đơn giản, thanh thoát, nơi lập trình viên được phục vụ thay vì bị hệ thống hành hạ.

Cơ hội đến khi Thompson tìm thấy một chiếc máy PDP-7 bị bỏ xó trong phòng thí nghiệm. Trên chiếc máy yếu ớt đó, hai người bắt đầu xây dựng một hệ điều hành nhỏ gọn từ con số không — chính là Unix. Để viết lại Unix cho máy PDP-11 mạnh hơn, họ cần một ngôn ngữ lập trình vừa linh hoạt như ngôn ngữ bậc cao, vừa gần với phần cứng như hợp ngữ. Thompson đã tạo ra ngôn ngữ B; Ritchie kế thừa nó, bổ sung kiểu dữ liệu và cấu trúc — và ngôn ngữ C ra đời vào đầu thập niên 1970.

Đỉnh cao & công trình chính

Năm 1973, Ritchie và Thompson viết lại gần như toàn bộ nhân của Unix bằng C — một quyết định mang tính cách mạng. Vì hệ điều hành không còn bị trói vào một loại máy cụ thể, Unix có thể "mang đi" (port) sang bất kỳ phần cứng nào, và nó lan khắp các trường đại học, phòng thí nghiệm và doanh nghiệp trên toàn thế giới. Triết lý Unix — mỗi chương trình làm tốt một việc duy nhất và kết nối chúng lại với nhau — trở thành kim chỉ nam của nhiều thế hệ kỹ sư phần mềm.

Năm 1978, Ritchie cùng Brian Kernighan xuất bản cuốn The C Programming Language — cuốn sách mỏng, rõ ràng, trở thành "kinh thánh" của giới lập trình và là nơi câu lệnh `printf("hello, world")` nổi tiếng ra đời. Ngôn ngữ C và các hậu duệ của nó — C++, C#, Java và vô số ngôn ngữ khác — đều kế thừa cú pháp và tư duy của Ritchie. Ông cùng Thompson nhận giải Turing, danh hiệu cao quý nhất của ngành khoa học máy tính, năm 1983, và Huân chương Công nghệ Quốc gia Mỹ.

Thất bại, tranh cãi ít người biết

Điều lạ lùng nhất ở Ritchie là sự nổi tiếng của ông tỷ lệ nghịch với tầm ảnh hưởng. Ông không lập công ty, không bán cổ phiếu, không viết sách bán chạy hay đi diễn thuyết về bản thân. Suốt sự nghiệp, ông chỉ là một nhà nghiên cứu nhận lương tại Bell Labs, sống trong cùng một ngôi nhà ở New Jersey, và theo lời đồng nghiệp, đã "trốn tránh" vị trí quản lý trong nhiều năm.

Cái chết của ông ngày 12 tháng 10 năm 2011 bị lu mờ gần như hoàn toàn trước sự ra đi của Steve Jobs một tuần trước đó — một nghịch lý mà giới lập trình viên đến nay vẫn nhắc lại với sự xót xa: người làm ra công cụ nền cho cả ngành thì ra đi trong im lặng.

Di sản hôm nay

Hãy nhìn quanh: hệ điều hành trên điện thoại của bạn, dù là Android hay iOS, đều mang dòng máu Unix và được viết phần lớn bằng các ngôn ngữ thuộc họ C. Máy chủ vận hành internet, hệ thống ngân hàng, bộ điều khiển trong ô tô và thiết bị y tế — phần lớn chạy trên mã nguồn C, Unix hoặc hậu duệ của chúng. Sau hơn 50 năm, C vẫn nằm trong nhóm ngôn ngữ dùng nhiều nhất hành tinh.

Năm 2011, Ritchie cùng Thompson nhận Giải thưởng Nhật Bản — một trong những giải khoa học danh giá nhất thế giới — cho công trình về Unix. Di sản của ông không có hình hài để chụp ảnh cùng, nhưng đúng như một đồng nghiệp viết trong điếu văn: mỗi lần một thiết bị điện tử bật lên ở bất cứ đâu, đâu đó bên trong nó có một phần của Dennis Ritchie đang chạy.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Ritchie nổi tiếng với khiếu hài hước khô khan: tên đăng nhập của ông tại Bell Labs là "dmr" — ba chữ cái mà giới lập trình toàn thế giới đến nay vẫn dùng để gọi ông một cách kính trọng.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Dennis Ritchie một mình tạo ra cả Unix lẫn ngôn ngữ C." Ngôn ngữ C đúng là sáng tạo chủ yếu của ông, nhưng Unix là công trình chung với Ken Thompson cùng nhiều đồng nghiệp tại Bell Labs; bản thân C cũng tiến hóa từ ngôn ngữ B của Thompson và BCPL của Martin Richards. Ritchie là người đầu tiên thừa nhận điều này — sự vĩ đại của ông không cần đến huyền thoại "thiên tài đơn độc".

Hiểu lầm: "Là cha đẻ của C và Unix, Ritchie hẳn phải giàu có như các ông trùm phần mềm." Ông chưa bao giờ thương mại hóa công trình của mình; Unix những năm đầu được Bell Labs chia sẻ gần như miễn phí cho các trường đại học vì ràng buộc chống độc quyền với AT&T. Ritchie sống đời của một nhà khoa học thuần túy — giải thưởng và sự kính trọng của cộng đồng là "tài sản" lớn nhất ông tích lũy được.

Nguồn tham khảo