Trong những cuốn sổ tay của Leonardo da Vinci có bản vẽ máy bay trực thăng, xe tăng bọc thép, bộ đồ lặn và chiếc dù — tất cả được phác thảo vào cuối thế kỷ 15, hàng trăm năm trước khi chúng xuất hiện ngoài đời. Điều gây kinh ngạc hơn: người vẽ nên tương lai ấy là một đứa con ngoài giá thú, không biết tiếng Latin, gần như tự học hoàn toàn bằng đôi mắt quan sát. Leonardo không chỉ là họa sĩ của Mona Lisa; ông là minh chứng sống động nhất cho việc trí tò mò không cần bằng cấp vẫn có thể vượt qua ranh giới nhiều thế kỷ.

Xuất thân & tuổi thơ

Leonardo sinh năm 1452 tại làng Vinci vùng Tuscany, nước Ý, là con ngoài giá thú của một công chứng viên giàu có và cô gái nông dân trẻ Caterina. Thân phận "con hoang" thời ấy đóng sập nhiều cánh cửa: ông không được học trường Latin bài bản, không được vào các nghề danh giá của gia đình cha. Thay vào đó, Leonardo lớn lên ở miền quê, dành tuổi thơ quan sát dòng suối, chim chóc, đá và cây cỏ — "lớp học" mà sau này chính ông thừa nhận dạy ông nhiều hơn sách vở.

Khoảng 14 tuổi, ông được đưa vào học việc tại xưởng của Andrea del Verrocchio ở Florence, xưởng nghệ thuật danh tiếng nhất thành phố. Theo giai thoại, Verrocchio đã gác cọ vĩnh viễn sau khi thấy thiên thần do cậu học trò phụ họa trong tranh của mình. Leonardo nhanh chóng vượt ra ngoài khuôn khổ thợ vẽ: ông học cả đúc đồng, cơ khí, hóa học pha màu và giải phẫu ngay trong xưởng ấy.

Bước ngoặt đến với phát minh

Bước ngoặt đến năm 1482, khi Leonardo đến Milan xin việc với công tước Ludovico Sforza. Lá thư xin việc của ông là một tài liệu lạ lùng: trong mười mục đầu, ông liệt kê toàn những thứ có thể chế tạo cho chiến tranh — cầu di động, súng thần công nhẹ, xe bọc thép, hệ thống đào hào — và chỉ đến mục cuối mới khiêm tốn nhắc rằng mình "cũng biết vẽ, biết tạc tượng". Trong mắt ông, mình trước hết là kỹ sư.

Từ đây, thói quen ghi sổ tay trở thành "phòng thí nghiệm" thật sự của ông. Leonardo vẽ và ghi lại mọi thứ ông nhìn thấy: xoáy nước, cơ bắp người, cách chim vỗ cánh, cách ánh sáng đổ bóng trên vải. Ông viết bằng chữ ngược đọc được khi soi gương, bằng tay trái — một phần vì viết như vậy tự nhiên với người thuận tay trái và mực không bị quệt, một phần vì ông không muốn mọi con mắt đều đọc được những ý tưởng chưa chín của mình.

Đỉnh cao & công trình chính

Đỉnh cao nghệ thuật của Leonardo là những kiệt tác ai cũng biết: "Bữa tiệc ly" ở Milan và "Mona Lisa" với nụ cười bí ẩn. Nhưng đỉnh cao của Leonardo nhà phát minh nằm trong khoảng 7.000 trang sổ tay còn sót lại — có lẽ mới là một nửa những gì ông đã viết.

Trong các trang sổ ấy có "xe thiết giáp" hình con rùa gắn pháo xung quanh; "máy bay vít xoắn" — tiền thân ý tưởng của trực thăng; chiếc dù hình chóp mà ông ghi chú người dùng "có thể nhảy từ bất kỳ độ cao nào mà không bị thương"; bộ đồ lặn với ống thở. Ông còn mổ xẻ khoảng 30 thi thể để nghiên cứu giải phẫu, cho ra những bản vẽ cơ và xương chính xác trước thời đại hàng thế kỷ. Năm 2000, một vận động viên ở Anh chế tạo chiếc dù đúng theo bản vẽ của ông và nhảy thành công — bản thiết kế 500 năm tuổi hoạt động hoàn hảo.

Thất bại, tranh cãi ít người biết

Mặt trái ít được kể hơn: Leonardo là bậc thầy của những dự án dang dở. Bức tượng ngựa đồng khổng lồ cho Milan — dự án kéo dài gần như suốt 17 năm ông ở Milan — không bao giờ được đúc: lượng đồng dành cho nó bị lấy đi đúc pháo, còn mô hình đất sét bị lính Pháp dùng làm bia tập bắn. "Bữa tiệc ly" bong tróc chỉ sau vài chục năm vì ông thử vẽ trên tường khô thay vì fresco truyền thống. Nhiều bức tranh ông sửa đi sửa lại hàng chục năm mà không giao cho người đặt hàng. Sử gia Vasari nhận xét cay đắng: ông "bắt đầu nhiều việc và chẳng hoàn thành việc nào".

Tranh cãi khác xoay quanh các "phát minh" trong sổ tay: phần lớn chưa từng được chế tạo thời đó, vài bản — như chiếc xe tăng — còn chứa lỗi thiết kế cơ bản. Giới nghiên cứu vẫn tranh luận liệu ông cố tình chèn lỗi để chống đánh cắp ý tưởng, hay đơn giản đó mới là phác thảo chưa hoàn chỉnh.

Di sản hôm nay

Di sản lớn nhất của Leonardo có lẽ không nằm ở một phát minh cụ thể, mà ở phương pháp: quan sát tự nhiên như một kỹ sư và vẽ lại như một nghệ sĩ — khoa học và nghệ thuật trong cùng một cái đầu. Các cuốn sổ tay của ông, trong đó có cuốn Codex Leicester từng được bán với giá hơn 30 triệu đô la, ngày nay là tài liệu được nghiên cứu khắp thế giới. Hình tượng "con người Phục Hưng" đa tài trong mọi lĩnh vực gần như được đo ni đóng giày từ cuộc đời ông.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Leonardo được nhiều sử gia cho là người ăn chay hiếm hoi ở thế kỷ 15 — dựa trên những chi tiết gián tiếp trong thư từ thời đó; cũng theo các ghi chép đương thời, ông thường mua chim trong lồng ở chợ chỉ để thả chúng về trời.
  • Khi viết thư chính thức gửi người khác, ông vẫn viết xuôi bình thường — chữ ngược chỉ dùng cho sổ tay riêng.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Leonardo viết chữ ngược để giấu bí mật khỏi Giáo hội." Đây là cách giải thích lãng mạn nhưng không có bằng chứng. Leonardo thuận tay trái; viết từ phải sang trái giúp tay không quệt vào mực ướt và là cách viết tự nhiên với ông. Hơn nữa, chữ ngược của ông không hề khó đọc — chỉ cần một chiếc gương — và nhiều trang sổ chỉ chứa danh sách đi chợ.

Hiểu lầm: "Leonardo đã 'phát minh' ra máy bay, xe tăng và trực thăng." Ông phác thảo ý tưởng về chúng — điều phi thường ở tầm nhìn — nhưng không chế tạo được chiếc nào hoạt động. Gọi ông là "người vẽ nên tương lai" chính xác hơn: giá trị của ông nằm ở chỗ đặt câu hỏi đúng hàng thế kỷ trước khi công nghệ đủ sức trả lời.

Nguồn tham khảo