Ngày nay, nhìn giờ trên cổ tay là phản xạ tự nhiên của hàng tỷ người. Nhưng hơn một thế kỷ trước, hình ảnh một người đàn ông đeo đồng hồ trên tay bị coi là kỳ cục và nữ tính, bởi giới mày râu chỉ tin dùng đồng hồ quả quýt giấu trong túi áo. Hành trình từ món trang sức bị xem nhẹ đến vật bất ly thân ấy kéo dài hơn 150 năm, đi qua tay các hoàng hậu, phi công, binh lính và cả một cuộc cách mạng điện tử suýt xóa sổ ngành đồng hồ Thụy Sĩ.

Nguồn gốc và sự ra đời

Chiếc đồng hồ được chế tạo riêng để đeo trên cổ tay xuất hiện sớm hơn nhiều người nghĩ. Năm 1810, Abraham-Louis Breguet, thợ đồng hồ thiên tài ở Paris, nhận đơn đặt hàng từ Caroline Murat, hoàng hậu xứ Naples và là em gái của Napoleon. Sản phẩm giao năm 1812 là một chiếc đồng hồ hình bầu dục gắn trên vòng tay bằng vàng và tóc bện, được ghi trong sổ sách của hãng với số hiệu 2639. Đây được coi là chiếc đồng hồ đeo tay có hồ sơ đầy đủ sớm nhất lịch sử.

Năm 1868, hãng Patek Philippe chế tạo chiếc đồng hồ vàng nạm trang sức cho nữ bá tước Koscowicz của Hungary. Chiếc đồng hồ này còn tồn tại đến nay trong bảo tàng của hãng tại Geneva, và Sách Kỷ lục Guinness ghi nhận nó là chiếc đồng hồ đeo tay đầu tiên, dù giới sử học vẫn tranh luận giữa hồ sơ của Breguet và hiện vật của Patek Philippe.

Bước ngoặt dành cho nam giới đến từ bầu trời. Năm 1904, phi công tiên phong người Brazil Alberto Santos-Dumont phàn nàn với người bạn Louis Cartier rằng ông không thể vừa lái máy bay vừa lôi đồng hồ quả quýt ra xem giờ. Cartier đáp lại bằng một chiếc đồng hồ mặt vuông, dây da, thiết kế để đeo cố định trên cổ tay khi bay. Mẫu Santos được bán ra công chúng năm 1911 và trở thành chiếc đồng hồ đeo tay thương mại đầu tiên hướng tới nam giới.

Từ chiến hào đến cổ tay mọi người đàn ông

Chiến tranh Thế giới thứ nhất thay đổi tất cả. Sĩ quan pháo binh và bộ binh cần đọc giờ nhanh để phối hợp tác chiến, hai tay bận cầm vũ khí, bản đồ hay ống nhòm. Họ buộc đồng hồ quả quýt lên cổ tay bằng dây da, tạo nên dòng "đồng hồ chiến hào" với mặt số phát quang và lưới bảo vệ mặt kính. Khi chiến tranh kết thúc, hàng triệu cựu binh trở về vẫn giữ thói quen đeo đồng hồ, và hình ảnh ấy nhanh chóng trở nên nam tính, thực dụng. Chỉ trong một thập niên, đồng hồ quả quýt gần như biến mất khỏi đời sống thường ngày.

Về nguyên lý, đồng hồ cơ đeo tay vận hành nhờ dây cót tích trữ năng lượng khi lên cót, truyền qua hệ bánh răng tới bánh xe cân bằng dao động đều đặn, và bộ thoát chia chuyển động đó thành từng nhịp để kim chạy. Cả cỗ máy hàng trăm chi tiết được thu nhỏ vào vỏ chỉ vài xăng-ti-mét đường kính, đó là kỳ công cơ khí của thế kỷ 19.

Kỷ nguyên quartz và cuộc khủng hoảng Thụy Sĩ

Ngày 25 tháng 12 năm 1969, hãng Seiko của Nhật Bản tung ra chiếc Astron 35SQ, đồng hồ quartz đeo tay thương mại đầu tiên trên thế giới. Tinh thể thạch anh trong máy dao động hàng nghìn lần mỗi giây khi có dòng điện chạy qua, cho độ chính xác vượt xa đồng hồ cơ, sai lệch chỉ vài giây mỗi tháng. Chiếc Astron đầu tiên có giá 450.000 yên, ngang một chiếc ô tô Toyota Corolla thời đó, nhưng công nghệ quartz rẻ đi rất nhanh trong thập niên 1970.

Hậu quả với Thụy Sĩ là thảm họa được gọi là "khủng hoảng quartz": từ năm 1970 đến 1983, số lao động trong ngành đồng hồ nước này giảm từ khoảng 90.000 xuống còn 30.000 người, hàng trăm hãng đóng cửa. Ngành đồng hồ Thụy Sĩ chỉ hồi sinh khi tái định vị đồng hồ cơ thành sản phẩm xa xỉ thủ công, đồng thời cho ra đời Swatch năm 1983, chiếc đồng hồ quartz nhựa giá rẻ đầy màu sắc bán được hàng chục triệu chiếc. Ngày nay, đồng hồ đeo tay lại bước sang chương mới với đồng hồ thông minh đo nhịp tim, định vị và nhận thông báo, nhưng chiếc kim truyền thống vẫn chưa hề biến mất.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Chiếc đồng hồ Breguet năm 1812 cho hoàng hậu Caroline được ghi nhận quay lại xưởng sửa chữa vào năm 1855, hơn bốn thập kỷ sau khi chế tạo, một trong những bằng chứng hồ sơ khiến giới sử học nghiêng về Breguet.
  • Santos-Dumont đeo chiếc Cartier khi lập kỷ lục bay năm 1906 và trở thành một trong những người đầu tiên được chụp ảnh khi đang bay, với đồng hồ lộ rõ trên cổ tay.
  • Trước khi có đồng hồ đeo tay riêng, lính Thế chiến I dùng khung dây da gọi là "wristlet" để gắn tạm đồng hồ quả quýt lên tay.
  • Chiếc Seiko Astron 1969 chính xác đến mức sai số chỉ khoảng 5 giây mỗi tháng, gấp khoảng một trăm lần đồng hồ cơ tốt nhất thời đó.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Cartier Santos là chiếc đồng hồ đeo tay đầu tiên trên thế giới." Không đúng. Đồng hồ đeo tay cho nữ đã tồn tại gần một thế kỷ trước năm 1904, từ chiếc Breguet năm 1810 đến chiếc Patek Philippe năm 1868. Đóng góp của Cartier là tạo ra chiếc đồng hồ đeo tay thực dụng đầu tiên cho nam giới và giúp nó được xã hội chấp nhận.

Hiểu lầm: "Đồng hồ cơ đắt tiền nên chính xác hơn đồng hồ quartz." Ngược lại hoàn toàn. Một chiếc đồng hồ quartz giá rẻ vẫn chính xác hơn hầu hết đồng hồ cơ xa xỉ, vì tinh thể thạch anh dao động ổn định hơn nhiều so với bánh xe cân bằng cơ học. Người ta mua đồng hồ cơ vì giá trị thủ công và cảm xúc, không phải vì độ chính xác.

Hiểu lầm: "Đồng hồ đeo tay do quân đội phát minh." Quân đội chỉ phổ biến nó. Đồng hồ đeo tay ra đời từ giới trang sức quý tộc dành cho phụ nữ, và phi công dân sự như Santos-Dumont đã đeo nó trước khi chiến tranh biến nó thành trang bị phổ thông.

Nguồn tham khảo