Nếu phải chọn một phát minh thay đổi đời sống thường nhật nhiều nhất, nhiều nhà nghiên cứu sẽ không chọn máy tính hay internet mà chọn chiếc máy giặt khiêm tốn trong góc nhà. Bởi trước nó, giặt giũ là công việc tay chân nặng nhọc nhất trong nhà: một ngày trời vác nước, đun nước, ngâm, vò, đập, vắt và phơi hàng chục ký quần áo ướt — công việc gần như luôn đổ lên vai phụ nữ và ăn trọn ngày đầu tuần của họ. Máy giặt không gây tiếng vang như bóng đèn hay máy bay, nhưng nó trả lại cho nhân loại hàng tỷ giờ lao động. Hành trình của nó cũng dài bất ngờ: hơn 150 năm từ những chiếc thùng gỗ quay tay đến chiếc máy tự động bấm một nút là xong.

Từ ván giặt đến chiếc máy chạy điện đầu tiên

Trong nhiều thế kỷ, giặt là đập quần áo lên đá bên sông hoặc chà trên ván giặt có gân. Chiếc máy giặt đầu tiên được cấp bằng sáng chế ở Mỹ thuộc về Nathaniel Briggs năm 1797, là một thùng gỗ có cơ cấu quay tay. Đến năm 1851, James King đăng ký máy giặt dùng thùng lồng quay — tổ tiên trực tiếp của mọi máy giặt lồng ngang ngày nay. Hamilton Smith nhận bằng sáng chế máy giặt quay vào năm 1858, rồi hoàn thiện cơ cấu đảo chiều quay của thùng giặt vào năm 1863.

Năm 1874, William Blackstone chế chiếc máy giặt quay tay — theo giai thoại được kể lại, đó là món quà sinh nhật ông làm tặng vợ — rồi nhận ra hàng xóm cũng muốn mua nên bắt đầu sản xuất bán — một trong những dòng máy giặt gia đình đầu tiên được thương mại hóa. Nhưng bước ngoặt thật sự chỉ đến khi có điện. Năm 1908, công ty Hurley ở Chicago cho ra "Thor", do Alva J. Fisher thiết kế, được coi là máy giặt chạy điện sản xuất hàng loạt đầu tiên: thùng giặt quay bằng mô-tơ điện thay cho tay người, dù việc vắt vẫn phải qua trục lăn riêng và người dùng còn phải canh chừng khá nhiều.

Đỉnh cao của quá trình tự động hóa đến năm 1937, khi công ty Bendix giới thiệu chiếc máy giặt tự động đầu tiên: cho quần áo và xà phòng vào, bật máy, quay lại lấy ra — giặt, xả và vắt diễn ra liên tục không cần đụng tay. Sau chiến tranh thế giới thứ hai, máy giặt tự động lan khắp nước Mỹ rồi châu Âu, rồi thành thiết bị gần như không thể thiếu của gia đình thành thị.

Máy giặt hoạt động như thế nào

Máy giặt làm thay ba việc của đôi tay: chà xát, ngâm xả và vắt. Trong máy cửa trên, một trục khuấy ở giữa thùng đảo qua đảo lại, kéo quần áo chuyển động trong nước xà phòng, tạo ma sát để đánh bật bẩn — mô phỏng động tác vò tay. Trong máy cửa trước, thùng ngang quay chậm, nhấc quần áo lên cao rồi thả rơi xuống nước — mô phỏng động tác đập quần áo lên đá ngày xưa, nhẹ nhàng và đều đặn hàng nghìn lần.

Bản thân nước không làm sạch được nhiều; đối tác thầm lặng là bột giặt, với các phân tử hai đầu — một đầu ưa dầu mỡ, một đầu ưa nước — bao lấy vết bẩn và kéo chúng ra khỏi sợi vải theo dòng nước xả. Công đoạn vắt còn độc đáo hơn: thùng giặt quay với tốc độ hàng trăm vòng mỗi phút, và lực ly tâm ép quần áo vào thành thùng trong khi nước bị hất văng ra ngoài qua các lỗ nhỏ. Quần áo không bị "bóp" khô — nước tự rời đi vì nó không bị giữ lại như vải. Nhờ vắt ly tâm, quần áo lấy ra chỉ còn ẩm, khô nhanh gấp nhiều lần so với vắt tay.

Máy giặt đã thay đổi nhân loại ra sao

Con số biết nói nhất là thời gian. Đầu thế kỷ 20, giặt tay cho một gia đình có thể ngốn trọn một ngày công mỗi tuần, chưa kể đun nước và mang vác — theo ước tính của các nhà sử học kinh tế, một lần giặt tay tốn công gấp hàng chục lần so với bỏ vào máy. Nhân với hàng trăm triệu gia đình, máy giặt đã giải phóng một khối lượng lao động khổng lồ, chủ yếu là lao động không công của phụ nữ.

Hệ quả xã hội của việc đó rất sâu. Nhà kinh tế học Ha-Joon Chang của Đại học Cambridge từng lập luận rằng máy giặt thay đổi thế giới còn nhiều hơn internet, vì nó là một trong những điều kiện vật chất giúp phụ nữ có thời gian đi làm, học hành và tham gia đời sống công cộng trong thế kỷ 20. Giặt giũ thường xuyên hơn cũng nâng chuẩn vệ sinh chung: quần áo và chăn màn sạch hơn góp phần giảm bệnh ngoài da và ký sinh trùng, đặc biệt ở trẻ em.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Trong các gia đình Mỹ truyền thống, thứ Hai từng được gọi là "ngày giặt" — cả một ngày dành riêng cho giặt giũ, và cụm từ "Blue Monday" gắn với nỗi uể oải của ngày đó.
  • Theo giai thoại được kể lại, chiếc máy giặt của Blackstone ra đời như một món quà sinh nhật tự chế cho vợ — có lẽ là một trong những "phát minh vì gia đình" đúng nghĩa đen nhất trong lịch sử.
  • Ở nhiều nước châu Á cuối thế kỷ 20, sở hữu một chiếc máy giặt từng là dấu mốc "đủ đầy" của một gia đình trẻ.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Máy giặt do một người phát minh trong một năm." Không tồn tại khoảnh khắc như vậy. Máy giặt là một chuỗi cải tiến hơn 150 năm: thùng quay tay, cơ cấu đảo chiều, mô-tơ điện, rồi tự động hóa hoàn toàn — mỗi bước do nhiều người ở nhiều nước đóng góp, và hàng trăm bằng sáng chế chỉ riêng cho từng chi tiết nhỏ như trục khuấy hay cơ cấu vắt.

Hiểu lầm: "Có máy giặt thì việc nhà biến mất." Nhà sử học Ruth Schwartz Cowan chỉ ra một nghịch lý: khi máy móc làm giặt giũ nhẹ đi, tiêu chuẩn sạch sẽ lại tăng lên — người ta giặt thường xuyên hơn, sở hữu nhiều quần áo hơn, và kỳ vọng mọi thứ phải thơm tho mỗi ngày. Thời gian tiết kiệm được là có thật và rất lớn, nhưng nó một phần được "chi tiêu" lại vào chuẩn sống cao hơn, chứ không biến thành thời gian rảnh trọn vẹn như người ta tưởng.

Nguồn tham khảo