Tháng 1 năm 1610, trong những đêm đông ở Padua, một giáo sư toán học 45 tuổi hướng chiếc ống nhòm tự chế lên trời và thấy những điều chưa con người nào từng thấy: bề mặt Mặt Trăng gồ ghề núi đồi, và bốn đốm sáng nhỏ quanh Sao Mộc, di chuyển theo từng đêm. Galileo Galilei hiểu ngay mình đang cầm thứ vũ khí có thể lật đổ một thế giới quan nghìn năm tuổi. Ông cũng sắp học được bài học đắt giá: nhìn thấy sự thật và được phép nói ra sự thật là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.
Xuất thân & tuổi thơ
Galileo sinh năm 1564 tại Pisa, Italy — cùng năm Shakespeare ra đời và Michelangelo qua đời. Cha ông, Vincenzo Galilei, là nhạc sĩ và nhà lý thuyết âm nhạc nổi tiếng với những thí nghiệm về dây đàn; có lẽ từ cha, Galileo thừa hưởng thói quen không tin điều gì chỉ vì sách vở nói thế, mà phải tự tay kiểm chứng.
Theo ý cha, Galileo vào Đại học Pisa học y với hy vọng một nghề thu nhập cao. Nhưng chàng sinh viên trẻ say mê toán học đến mức bỏ bê y khoa. Năm 1585, ông rời trường không bằng cấp. Năm 1589, ông giành được ghế giáo sư toán tại chính Đại học Pisa — dù lương của môn toán thấp hơn nhiều so với y khoa hay luật học.
Bước ngoặt đến với phát minh
Năm 1609, tin tức lan đến Venice: một thợ làm kính Hà Lan tên Hans Lippershey đã chế tạo ống nhòm nhìn xa gấp ba lần. Chỉ từ lời mô tả, Galileo tự suy ra nguyên lý ghép thấu kính và chế tạo phiên bản của riêng mình — liên tục nâng độ phóng đại lên 8, rồi 20, thậm chí 30 lần, vượt xa mọi ống nhòm Hà Lan. Ông giới thiệu nó với Cộng hòa Venice như công cụ quân sự nhìn thấy tàu địch từ xa, và được tăng lương gấp đôi.
Bước ngoặt thật sự đến vào cuối thu 1609, khi ông làm điều không ai nghĩ tới: thay vì chĩa kính xuống biển tìm tàu, ông chĩa nó lên bầu trời. Chỉ trong vài tháng, vũ trụ của Aristotle nứt toác: Mặt Trăng không phải quả cầu hoàn hảo mà đầy núi và thung lũng; dải Ngân Hà tan thành vô số vì sao; Sao Kim có pha khuyết như Mặt Trăng; bốn vệ tinh quay quanh Sao Mộc chứng minh không phải mọi thứ đều quay quanh Trái Đất. Tháng 3 năm 1610, cuốn "Sứ giả của các vì sao" (Sidereus Nuncius) biến ông thành nhà khoa học nổi tiếng nhất châu Âu chỉ sau một đêm.
Đỉnh cao & công trình chính
Danh tiếng đưa Galileo về Florence làm toán học gia trưởng cho Đại công tước xứ Toscana, với điều kiện vàng: không phải giảng dạy, chỉ nghiên cứu và viết sách. Các quan sát về vết đen Mặt Trời và pha của Sao Kim tiếp tục củng cố thuyết nhật tâm của Copernicus.
Đỉnh cao văn chương và cũng là khởi nguồn bi kịch của ông là cuốn "Đối thoại về hai hệ thống thế giới chính" năm 1632, viết bằng tiếng Italy đời thường thay vì tiếng Latin học thuật, để mọi người đọc đều hiểu. Và ngay trong những năm quản thúc cuối đời, ông vẫn hoàn thành "Hai khoa học mới" (1638) — tác phẩm đặt nền móng cho động học và sức bền vật liệu, được lén đưa sang Hà Lan in ấn, là cầu nối trực tiếp tới Newton.
Thất bại, tranh cãi ít người biết
Bi kịch bắt đầu từ năm 1616, khi Giáo hội tuyên bố thuyết nhật tâm là sai lạc và Galileo nhận cảnh cáo không được giảng dạy nó như sự thật. Cuốn "Đối thoại" năm 1632 bị hiểu là công khai bênh vực Copernicus và châm biếm cả giáo hoàng qua nhân vật Simplicio khờ khạo. Năm 1633, ông bị Tòa án Dị giáo triệu về Roma, kết tội "nghi ngờ dị giáo nghiêm trọng", buộc công khai từ bỏ quan điểm. Phần đời còn lại ông bị quản thúc tại gia ở Arcetri. Cái chết của con gái lớn Maria Celeste — nữ tu, nguồn an ủi lớn nhất của ông — năm 1634 khiến ông suy sụp. Mắt mờ dần, đến năm 1638 ông mù hoàn toàn, và mất năm 1642, đúng năm Newton chào đời.
Ông cũng không phải luôn đúng: lý thuyết thủy triều ông coi là bằng chứng quyết định cho chuyển động của Trái Đất thực chất là sai, và ông bác bỏ quỹ đạo elip của Kepler dù Kepler đã gửi sách cho ông.
Di sản hôm nay
Galileo được gọi là cha đẻ của khoa học hiện đại và của thiên văn học quan sát, vì cách ông làm việc: thí nghiệm có đo lường, toán học và quan sát qua thiết bị, thay cho suy luận triết học thuần túy. Bốn vệ tinh Sao Mộc mang tên "các vệ tinh Galileo"; tàu vũ trụ Galileo của NASA và hệ thống định vị Galileo của châu Âu đều mang tên ông. Tác phẩm được rút khỏi danh mục sách cấm năm 1835, và năm 1992, Giáo hoàng Gioan Phaolô II thừa nhận Giáo hội đã sai trong vụ án của ông — 359 năm sau phiên tòa.
Sự thật thú vị ít người biết
- Ông từng kiếm được khoản tiền kha khá nhờ bán "compa quân sự" — dụng cụ tính toán bằng đồng do ông thiết kế, kèm sách hướng dẫn do chính ông viết.
- Khách thăm ông trong những năm quản thúc có nhà thơ Anh John Milton, người sau này đưa hình ảnh ông vào sử thi "Thiên đường đã mất".
Hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm: "Galileo phát minh ra kính viễn vọng." Ống nhòm xuất phát từ các thợ kính Hà Lan năm 1608, với đơn xin cấp bằng sáng chế của Lippershey. Đóng góp của Galileo là cải tiến độ phóng đại lên mức chưa từng có và là người đầu tiên dùng nó khảo sát bầu trời rồi công bố kết quả.
Hiểu lầm: "Galileo bị Giáo hội thiêu sống hoặc tra tấn." Ông không bị hành hình, cũng không bị tra tấn thể xác; ông bị đe dọa theo thủ tục xét xử thời đó, rồi chịu án quản thúc tại gia trong những biệt thự tiện nghi, có người hầu và được tiếp khách. Hình ảnh tử đạo bị thiêu thuộc về Giordano Bruno — một vụ án khác.
Hiểu lầm: "Sau khi phủ nhận thuyết nhật tâm, Galileo lầm bầm 'Dù sao nó vẫn chuyển động'." Câu "E pur si muove" không có trong tài liệu phiên tòa hay thư từ của ông; nó chỉ lan truyền vài thập kỷ sau khi ông mất. Galileo thật đã sống thận trọng đến cuối đời — và vẫn kịp hoàn thành tác phẩm quan trọng nhất của mình trong thời gian quản thúc.
0 bình luận