Ngày 5 tháng 8 năm 1888, khi Karl Benz còn đang ngủ, vợ ông — Bertha — lặng lẽ đánh thức hai con trai, đẩy chiếc xe ba bánh do chồng chế tạo ra khỏi xưởng và nổ máy. Bà lái hơn 100 cây số từ Mannheim về quê ngoại Pforzheim, trong khi cả nước Đức vẫn xem phát minh của chồng bà là trò điên rồ. Chuyến đi lén lút ấy mới là khoảnh khắc ô tô thực sự ra đời — và nó thuộc về cả hai vợ chồng nhà Benz.

Xuất thân & tuổi thơ

Karl Benz sinh năm 1844 tại Mühlburg, nay thuộc Karlsruhe, miền tây nam nước Đức. Cha ông là lái tàu hỏa và mất vì viêm phổi khi Karl mới 2 tuổi, để lại mẹ góa một mình nuôi con bằng đồng lương hưu ít ỏi. Dù nhà nghèo, bà kiên quyết dốc tiền cho con học hành — quyết định mà sau này Benz luôn nhắc đến với lòng biết ơn.

Cậu bé Karl sớm bộc lộ năng khiếu cơ khí. Năm 15 tuổi, ông thi đỗ vào trường Bách khoa Karlsruhe, học cơ khí dưới sự dẫn dắt của Ferdinand Redtenbacher, một trong những người đặt nền móng cho kỹ thuật cơ khí Đức. Tốt nghiệp xong, Benz trải qua những năm làm thợ khóa, thợ vẽ kỹ thuật, giám sát xây cầu — nhưng không quên giấc mơ từ thuở thiếu thời: một cỗ xe tự chạy không cần ngựa kéo.

Bước ngoặt đến với phát minh

Năm 1871, Benz cùng đối tác August Ritter mở xưởng cơ khí và đúc sắt ở Mannheim. Doanh nghiệp nhanh chóng khó khăn vì Ritter bị coi là kém tin cậy. Cứu tinh xuất hiện dưới hình thức một cuộc hôn nhân: ngay trước lễ cưới năm 1872, vị hôn thê Bertha Ringer đã dùng tiền hồi môn mua lại phần vốn của Ritter, giữ xưởng đứng vững. Bertha không chỉ là vợ; bà là cổ đông, là người tin vào giấc mơ của chồng khi mọi ngân hàng đều quay lưng.

Đêm giao thừa năm 1879, động cơ hai kỳ đầu tiên của Benz nổ máy thành công — khoảnh khắc ông gọi là hạnh phúc nhất đời. Ông dồn toàn lực vào ý tưởng lớn: thay vì gắn động cơ lên xe ngựa, hãy thiết kế từ đầu một cỗ xe sinh ra để chạy bằng động cơ. Năm 1885, chiếc Patent-Motorwagen ba bánh ra đời, và ngày 29 tháng 1 năm 1886, Benz nộp bằng sáng chế số 37435 — văn bằng được coi là "giấy khai sinh" của ô tô.

Đỉnh cao & công trình chính

Tháng 7 năm 1886, Benz lái Motorwagen chạy vòng quanh Mannheim trước công chúng. Nhưng báo chí thờ ơ, khách hàng dè dặt: chiếc xe ồn, hôi mùi xăng, hay chết máy và chẳng ai biết mua nhiên liệu ở đâu. Hai năm trời, đơn hàng gần như bằng không.

Đó là lúc Bertha vào cuộc. Chuyến đi 106 km đến Pforzheim — mà chồng hoàn toàn không biết trước — là màn thử nghiệm đường dài đầu tiên của ô tô trong lịch sử và một nước cờ tiếp thị thiên tài. Dọc đường, bà ghé hiệu thuốc ở Wiesloch mua ligroin làm nhiên liệu (tiệm thuốc đó được nhớ đến như "trạm xăng đầu tiên của thế giới"), dùng kẹp tóc thông ống dẫn nhiên liệu, lấy dây nịt tất cách điện cho đoạn dây bị mòn, và góp hai cải tiến Karl áp dụng ngay: số thấp leo dốc và lót da má phanh. Tin về người phụ nữ lái cỗ xe không ngựa lan khắp nước Đức; đơn hàng bắt đầu đến. Những năm 1890, Benz & Cie. vươn lên thành hãng ô tô lớn nhất thế giới. Năm 1926, công ty sáp nhập với đối thủ Daimler thành Mercedes-Benz — cái tên Benz còn sống trong thương hiệu xe sang đến tận ngày nay.

Thất bại, tranh cãi ít người biết

Ít ai biết chính Karl Benz lại bảo thủ một cách khó tin với đứa con của mình. Ông xem Motorwagen là thiết kế đã hoàn hảo, phản đối đua xe và chậm thay đổi, trong khi đối thủ Daimler không ngừng cải tiến tốc độ. Ngay trong công ty của ông, giới đầu tư và kỹ sư trẻ bất mãn; năm 1903, Benz tức giận rời vị trí lãnh đạo của chính hãng xe mang tên mình, chỉ ở lại với vai trò trong hội đồng.

Tranh cãi "ai chế tạo ô tô đầu tiên" cũng đeo bám tên tuổi ông. Benz và Gottlieb Daimler sống cách nhau chưa đầy 100 km, cùng ra mắt xe chạy động cơ xăng gần như đồng thời năm 1885–1886, nhưng chưa từng gặp mặt trong đời. Lịch sử nghiêng về Benz vì bằng sáng chế của ông là cho một chiếc xe thiết kế nguyên bản quanh động cơ, còn Daimler ban đầu chỉ gắn động cơ lên xe ngựa.

Di sản hôm nay

Bằng sáng chế 37435 của Benz được UNESCO đưa vào danh mục Ký ức Thế giới năm 2011. Tuyến đường tưởng niệm Bertha Benz dài 194 km, theo đúng hành trình khứ hồi năm 1888, nay là tuyến du lịch lịch sử chính thức của Đức.

Di sản sâu xa nhất của vợ chồng Benz là bài học mà ngành ô tô vẫn vận hành theo: phát minh trong xưởng là chưa đủ — phải có người chứng minh nó hoạt động trong đời thực, trước công chúng. Karl chế tạo chiếc xe; Bertha chứng minh nó đi được.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Benz nhận được thứ được coi là giấy phép lái xe đầu tiên trong lịch sử: văn bản cho phép của chính quyền địa phương năm 1888, cấp sau khi dân Mannheim phàn nàn về tiếng ồn và mùi của chiếc xe.
  • Chiếc Motorwagen đầu tiên chỉ có 0,75 mã lực và tốc độ tối đa khoảng 16 km/h — chậm hơn một người đạp xe nhanh.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Henry Ford là người phát minh ra ô tô." Ford không phát minh ra ô tô; ông cách mạng hóa sản xuất hàng loạt và kéo giá xe xuống từ năm 1908 — hơn hai thập kỷ sau Benz. Benz chế tạo chiếc ô tô đầu tiên; Ford làm cho mọi người đều mua được nó.

Hiểu lầm: "Karl Benz một mình tạo ra chiếc ô tô." Của hồi môn của Bertha cứu xưởng khỏi phá sản, bà là cổ đông tham gia quyết định, và chuyến đi 1888 của bà vừa là thử nghiệm kỹ thuật vừa là cú hích thương mại quyết định.

Hiểu lầm: "Benz và Daimler là đối tác sáng lập Mercedes-Benz." Hai ông là đối thủ suốt đời, chưa từng hợp tác. Vụ sáp nhập năm 1926 diễn ra giữa hai công ty, 26 năm sau khi Daimler qua đời; Benz, khi ấy ngoài 80, ngồi trong hội đồng của hãng hợp nhất đến khi mất năm 1929.

Nguồn tham khảo