Hiếm có nhà phát minh nào vừa là thợ in, nhà văn, nhà khoa học, nhà ngoại giao, lại vừa là một trong những người khai sinh ra một quốc gia. Benjamin Franklin làm tất cả những việc đó trong một cuộc đời — và điều khó tin nhất là ông không giữ cho riêng mình bất kỳ bằng sáng chế nào. Với Franklin, phát minh là để tặng cho cộng đồng, không phải để khóa lại rồi thu tiền.

Xuất thân & tuổi thơ

Franklin chào đời năm 1706 tại Boston, là người con thứ mười lăm trong số mười bảy người con của một thợ làm xà phòng và nến. Gia đình nghèo đến mức ông chỉ học chính thức khoảng hai năm rồi nghỉ lúc mười tuổi để phụ cha. Năm mười hai tuổi, ông học nghề in trong xưởng của anh trai James — công việc nặng nhọc nhưng vô tình mở ra kho báu lớn nhất đời ông: sách. Franklin đọc ngấu nghiến mọi thứ trong tầm tay, tự rèn viết bằng cách bắt chước các bài luận hay, và năm mười sáu tuổi đã đăng loạt bài châm biếm dưới bút danh một góa phụ hư cấu tên Silence Dogood mà chính anh trai cũng không nhận ra tác giả.

Mâu thuẫn với anh trai, năm 1723, chàng trai mười bảy tuổi bỏ trốn đến Philadelphia với vài đồng xu trong túi. Hình ảnh ông ôm ba ổ bánh mì đi dọc phố lạ trở thành một trong những khoảnh khắc khởi đầu nổi tiếng nhất nước Mỹ.

Bước ngoặt đến với phát minh

Tại Philadelphia, Franklin dựng nên sự nghiệp in ấn thành công với tờ Pennsylvania Gazette và cuốn niên giám Poor Richard's Almanack bán chạy khắp các thuộc địa. Nhờ làm ăn khấm khá, năm 1748, ở tuổi bốn mươi hai, ông rút khỏi nghề in để dành toàn bộ thời gian cho thứ khiến ông tò mò nhất: điện. Thời đó, điện vẫn chỉ là trò tiêu khiển trong các phòng khách quý tộc — những tia lửa nhỏ mua vui cho khách khứa. Franklin là một trong những người đầu tiên nhìn điện bằng con mắt khoa học nghiêm túc, đặt ra các thuật ngữ như dương, âm, pin điện.

Bước ngoặt đến khi ông đặt câu hỏi táo bạo: liệu sét có phải cùng một thứ điện trong phòng thí nghiệm? Nếu đúng, một thanh kim loại nhọn đặt cao có thể "rút" thứ lửa trời đó xuống đất một cách êm thấm, thay vì để nó đánh vỡ nhà cửa.

Đỉnh cao & công trình chính

Năm 1752, thí nghiệm diều nổi tiếng của Franklin chứng minh sét chính là điện, và cột thu lôi ra đời — một phát minh đơn giản mà cứu vô số tòa nhà và tính mạng khắp châu Âu và châu Mỹ. Nhưng danh mục phát minh của ông không dừng ở đó: bếp lò Franklin đốt ít củi mà sưởi ấm hơn nhiều; kính hai tròng ra đời vì ông chán cảnh phải thay qua lại hai cặp kính nhìn xa và nhìn gần; đàn armonica thủy tinh được cả Mozart lẫn Beethoven viết nhạc tặng.

Song song với khoa học, Franklin bước lên vũ đài chính trị: ông sang Pháp làm đại sứ, thuyết phục được nước Pháp liên minh và viện trợ — yếu tố quyết định thắng lợi của cách mạng Mỹ. Ông là người duy nhất ký tên lên cả Tuyên ngôn Độc lập, hiệp ước liên minh với Pháp, hiệp ước hòa bình với Anh và Hiến pháp Hoa Kỳ.

Thất bại, tranh cãi ít người biết

Franklin không phải vị thánh không tì vết. Trong nhiều năm, nhà in của ông từng đăng quảng cáo rao bán nô lệ, và trong nhà ông cũng có người nô lệ phục vụ — mãi về sau ông mới dần thay đổi, để rồi trước khi mất trở thành chủ tịch Hội bãi nô Pennsylvania và ký đơn thỉnh nguyện bãi bỏ chế độ nô lệ. Đó là một hành trình lương tâm kéo dài gần cả đời người.

Đau đớn hơn là rạn nứt với con trai ruột William — thống đốc New Jersey trung thành với vương quốc Anh. Khi cách mạng nổ ra, hai cha con đứng ở hai chiến tuyến; William bị bắt giam, và dù sau này có gặp lại, mối quan hệ của họ không bao giờ hàn gắn trọn vẹn. Thí nghiệm điện của Franklin nguy hiểm đến mức nhà khoa học Nga Georg Richmann đã thiệt mạng năm 1753 khi lặp lại nghiên cứu tương tự.

Di sản hôm nay

Gương mặt Franklin nhìn chúng ta từ tờ một trăm đô la Mỹ — vinh dự dành cho người chưa từng làm tổng thống. Nhưng di sản thật của ông nằm ở những thiết chế ông lập ra: thư viện cho mượn sách công cộng đầu tiên, một trong những bệnh viện đầu tiên, đội cứu hỏa tình nguyện đầu tiên, và trường đại học nay là Đại học Pennsylvania. Cột thu lôi vẫn đứng trên các nóc nhà khắp thế giới theo đúng nguyên lý ông mô tả.

Ông giải thích chuyện không giữ bằng sáng chế, trong câu vẫn được trích dẫn hơn hai thế kỷ sau: vì chúng ta hưởng lợi rất nhiều từ phát minh của người khác, ta nên vui lòng phục vụ lại người khác bằng bất kỳ phát minh nào của mình — một cách tự do và hào phóng.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Mới mười một tuổi, Franklin đã phát minh ra một dạng chân vịt bơi: hai tấm gỗ hình bầu dục đeo vào tay để bơi nhanh hơn.
  • Ông tự nhận mình là "con trai út của con trai út" kéo dài năm thế hệ trong dòng họ.
  • Trong di chúc, ông để lại tiền cho hai thành phố Boston và Philadelphia với điều kiện để yên cho nó sinh lãi suốt hai trăm năm; hai quỹ này cuối cùng lớn thành hàng triệu đô la dành cho giáo dục.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Franklin bị sét đánh trúng khi thả diều mà vẫn sống sót thần kỳ." Thực tế, chiếc diều không hề bị sét đánh trực tiếp. Franklin thu điện tích từ đám mây giông truyền qua sợi dây ướt xuống chiếc chìa khóa ở đầu dây, và nảy tia lửa nhỏ khi đưa tay lại gần. Nếu một tia sét thật sự đánh trúng, ông đã mất mạng — như trường hợp của nhà khoa học Richmann một năm sau đó.

Hiểu lầm: "Franklin chủ yếu là chính khách, còn phát minh chỉ là thú vui tay trái." Ngược lại: vào giữa thế kỷ mười tám, các viện hàn lâm châu Âu biết đến Franklin trước hết như một nhà khoa học về điện. Chính thanh danh đó mở cho ông cánh cửa ngoại giao tại Paris — người Pháp đón một triết gia lừng danh, chứ không chỉ một phái viên từ thuộc địa xa xôi.

Nguồn tham khảo