Ông đến nước Mỹ với bốn xu trong túi và một lá thư giới thiệu. Nửa thế kỷ sau, ông rời cõi đời trong một phòng khách sạn nhỏ, gần như không một xu dính túi — trong khi hệ thống điện xoay chiều do ông kiến tạo đang thắp sáng cả hành tinh. Nikola Tesla là minh chứng rõ nhất cho một sự thật cay đắng: thiên tài kỹ thuật và thành công trong cuộc đời là hai thứ hoàn toàn khác nhau.

Xuất thân & tuổi thơ

Nikola Tesla sinh năm 1856 tại làng Smiljan, thuộc Đế quốc Áo (nay là Croatia), trong một gia đình người Serbia. Cha ông là linh mục Chính thống giáo với trí nhớ phi thường; mẹ ông, dù không biết chữ, nổi tiếng khắp vùng vì khéo tay chế tạo dụng cụ gia dụng. Tesla tin rằng trí nhớ hình ảnh kỳ lạ của mình — ông có thể "nhìn thấy" toàn bộ cỗ máy trong đầu và cho nó vận hành thử nhiều tuần trước khi chạm vào một linh kiện thật — được thừa hưởng từ mẹ.

Thời thơ ấu của ông nhuốm màu mất mát: người anh trai tài giỏi qua đời trong một tai nạn cưỡi ngựa khi Tesla còn nhỏ. Tại trường kỹ thuật ở Graz, ông học xuất sắc đến mức các giáo sư lo ông kiệt sức vì làm việc quá nhiều. Nhưng đến năm thứ ba, ông sa vào cờ bạc, bỏ học và mất học bổng; gia đình gần như từ mặt ông một thời gian.

Bước ngoặt đến với phát minh

Ý tưởng làm nên tên tuổi Tesla đến trong một buổi chiều ở Budapest năm 1882: đang đi dạo trong công viên và ngâm thơ Goethe, hình ảnh động cơ điện xoay chiều bỗng hiện ra trọn vẹn trong đầu ông — ông dùng gậy vẽ sơ đồ lên cát cho bạn xem. Sau thời gian ở Paris, năm 1884 Tesla lên tàu sang New York, mang theo lá thư giới thiệu gửi Edison — mà theo lời kể lại, Charles Batchelor đã đề dòng chữ nổi tiếng trong đó: "Tôi biết hai người vĩ đại: một là ông, và người còn lại là chàng trai trẻ này."

Edison nhận ông vào làm. Tesla nhanh chóng giải quyết nhiều bài toán khó. Theo hồi ký của Tesla, ông từng được hứa một khoản thưởng 50.000 đô la nếu cải tiến thành công hệ thống máy phát — nhưng khi ông nhắc lại, lời hứa bị thoái thác rằng đó chỉ là "kiểu hài hước Mỹ". Tesla nghỉ việc không lâu sau đó. Câu chuyện này chỉ dựa trên lời kể của chính Tesla và đến nay vẫn gây tranh cãi.

Đỉnh cao & công trình chính

Năm 1888, Tesla đăng ký các bằng sáng chế then chốt cho hệ thống điện xoay chiều đa pha: động cơ cảm ứng, máy phát, máy biến áp — một hệ thống hoàn chỉnh để tạo ra, truyền đi và sử dụng điện AC. George Westinghouse mua lại các bằng này, và "cuộc chiến dòng điện" với phe Edison bùng nổ. Phần thắng quyết định đến khi hệ thống của Westinghouse và Tesla thắp sáng Hội chợ Thế giới Chicago 1893, rồi nhà máy thủy điện Niagara Falls năm 1896 truyền điện về Buffalo cách đó hơn 30 km — điều điện một chiều không bao giờ làm được.

Tesla còn đi trước thời đại ở nhiều hướng khác: cuộn Tesla tạo điện áp cao với những tia lửa điện dài hàng mét; bóng đèn huỳnh quang sơ khai; và năm 1898, ông điều khiển một chiếc thuyền mô hình bằng sóng vô tuyến trước đám đông ngỡ ngàng tại Madison Square Garden — nhiều khán giả tưởng đó là ma thuật.

Thất bại, tranh cãi ít người biết

Dự án Wardenclyffe ở Long Island là giấc mơ lớn nhất và cũng là thất bại đau đớn nhất của Tesla. Từ năm 1901, với vốn của tài phiệt J. P. Morgan, ông xây một tháp phát sóng cao 57 mét với tham vọng truyền điện và truyền tin không dây cho toàn thế giới. Nhưng khi Tesla thú nhận mục tiêu thật không chỉ là truyền tin, Morgan rút vốn. Wardenclyffe bị bỏ dở, tháp sau này bị phá dỡ để trả nợ; Tesla không bao giờ hồi phục sau cú sụp đổ này.

Ông cũng gây tranh cãi khi công khai cho rằng lý thuyết tương đối của Einstein là sai lầm, và tuyên bố đã chế tạo "tia chết" bắn hạ được đội máy bay từ xa. Về tiền bạc, câu chuyện được kể lại nhiều nhất là việc ông xé bỏ hợp đồng tiền bản quyền với Westinghouse khi công ty này lâm nguy: cứu đối tác khỏi phá sản, nhưng cũng tự cắt đi nguồn tài sản khổng lồ đáng lẽ thuộc về mình.

Di sản hôm nay

Tesla mất một mình năm 1943 tại phòng 3327 khách sạn New Yorker — con số phòng cũng là bội của ba, con số ông ám ảnh cả đời. Sau khi ông mất, chính phủ Mỹ thu giữ toàn bộ giấy tờ nghiên cứu của ông để rà soát giữa thời chiến. Sự lãng quên kéo dài nhiều thập kỷ, cho đến khi năm 1960, đơn vị đo cảm ứng từ trong hệ SI được đặt tên là "tesla" để vinh danh ông. Ngày nay, mỗi khi bạn cắm sạc vào ổ điện xoay chiều hay đi ngang một chiếc xe điện mang chính tên ông, di sản của Tesla vẫn đang vận hành lặng lẽ quanh bạn.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Tesla ám ảnh với số 3 và các bội của nó: ông thường đi vòng quanh tòa nhà ba lần trước khi bước vào, và chỉ ở những phòng khách sạn có số chia hết cho ba.
  • Tesla có thể thuộc lòng cả cuốn sách sau một lần đọc và nói được tám thứ tiếng; ông thường thiết kế toàn bộ máy móc trong đầu trước khi chế tạo thật.
  • Khi ở Colorado Springs năm 1899, Tesla tin rằng mình đã bắt được tín hiệu nhịp đều từ ngoài Trái Đất — một giả thuyết được đưa ra gần một thế kỷ sau cho rằng đó có thể là tín hiệu vô tuyến tự nhiên liên quan đến sao Mộc và vệ tinh Io của nó, dù chưa bao giờ có kết luận chắc chắn.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Tesla chết trong nghèo đói vì bị Edison chèn ép đến cùng." Edison đúng là đối thủ của Tesla trong cuộc chiến dòng điện, nhưng bi kịch tài chính của Tesla chủ yếu đến từ chính các quyết định của ông: từ bỏ tiền bản quyền với Westinghouse, dồn hết vào Wardenclyffe không có phương án dự phòng, và thiếu bản năng kinh doanh để biến phát minh thành sản phẩm.

Hiểu lầm: "Tesla đã chế tạo thành công máy truyền điện miễn phí cho toàn thế giới nhưng bị các thế lực dập tắt." Wardenclyffe là dự án thật với tham vọng thật, nhưng chưa từng có bằng chứng nó truyền được điện năng ở quy mô hữu ích — hao hụt theo khoảng cách là rào cản vật lý mà chính Tesla cũng chưa vượt qua được. Dự án chết vì hết vốn khi chưa chứng minh được hiệu quả, không phải vì một âm mưu che giấu.

Nguồn tham khảo