Một người đàn ông gần như điếc, chỉ học chính quy ba tháng trong cả đời, lại trở thành nhà phát minh nổi tiếng nhất lịch sử với 1.093 bằng sáng chế tại Mỹ. Nhưng di sản lớn nhất của Thomas Edison có lẽ không nằm ở bóng đèn hay máy hát, mà ở một ý tưởng nghe rất khô khan: biến việc phát minh thành một nhà máy có quy trình, có đội ngũ và có sản phẩm ra đều đặn. Ông không chỉ phát minh ra thiết bị — ông phát minh ra cách phát minh.

Xuất thân & tuổi thơ

Thomas Alva Edison sinh năm 1847 tại Milan, bang Ohio, là con út trong bảy người con. Cậu bé "Al" tò mò đến mức giáo viên ở trường cho rằng cậu "rối trí" không theo kịp lớp học. Chỉ sau ba tháng, mẹ ông — một cựu giáo viên — rút con khỏi trường và tự dạy ở nhà. Edison sau này luôn nói rằng mẹ chính là người "tạo nên" ông.

Một cơn sốt ban đỏ thời thơ ấu cùng nhiễm trùng tai khiến thính lực của ông suy giảm nghiêm trọng; ông gần như điếc hẳn khi trưởng thành. Từ năm 12 tuổi, Edison bán báo và kẹo trên tuyến tàu Grand Trunk, xin được một góc toa hành lý làm phòng thí nghiệm hóa học di động, đồng thời tự in tờ báo của riêng mình bán cho hành khách — một trong những tờ báo đầu tiên được in ngay trên tàu đang chạy.

Bước ngoặt đến với phát minh

Bước ngoặt đầu tiên đến từ nghề điện báo. Sau khi cứu một đứa trẻ suýt bị tàu đâm, Edison được cha cậu bé dạy nghề điện báo viên để cảm ơn. Ông rong ruổi khắp nước Mỹ trong vai trò này, tranh thủ mọi ca đêm để mày mò cải tiến thiết bị. Bằng sáng chế đầu tiên của ông được cấp vào tháng 6 năm 1869, cho máy đếm phiếu bầu bằng điện — và nó thất bại thảm hại: không cơ quan lập pháp nào muốn mua, vì đếm phiếu nhanh lại chẳng có lợi cho các chính trị gia. Bài học theo ông suốt đời: chỉ phát minh những thứ người ta thật sự muốn dùng.

Năm 1869, Edison đến New York gần như cháy túi. Ông gây ấn tượng khi sửa được hệ thống báo giá vàng bị hỏng, rồi bán các cải tiến máy báo giá chứng khoán cho Western Union với giá 40.000 đô la — một gia tài thời đó. Với số tiền này, đến năm 1876 ông lập cơ sở ở Menlo Park, New Jersey: nơi sau này được gọi là "nhà máy phát minh" đầu tiên của thế giới.

Đỉnh cao & công trình chính

Tại Menlo Park, Edison tập hợp các thợ máy, nhà hóa học, nhà toán học giỏi nhất quanh mình và đặt mục tiêu "mười ngày một phát minh nhỏ, sáu tháng một phát minh lớn". Năm 1877, máy hát (phonograph) ra đời khiến cả nước Mỹ sửng sốt và gắn cho ông biệt danh "Phù thủy xứ Menlo Park". Năm 1879, sau khi thử hàng nghìn vật liệu làm sợi đốt, nhóm của ông tạo ra bóng đèn sợi carbon cháy sáng hơn 13 giờ — và quan trọng hơn, Edison thiết kế cả một hệ thống điện hoàn chỉnh gồm máy phát, dây dẫn, công tắc, cầu chì, đồng hồ đo điện. Năm 1882, trạm điện Pearl Street ở New York bắt đầu thắp sáng cho 85 khách hàng đầu tiên.

Danh sách công trình gắn với tên ông dài đến khó tin: máy điện báo tự động, micro than cho điện thoại, hệ thống điện ảnh với máy quay kinetograph và máy chiếu kinetoscope, pin kiềm sạc lại được.

Thất bại, tranh cãi ít người biết

Trong "cuộc chiến dòng điện" cuối thập niên 1880, để bảo vệ hệ thống điện một chiều (DC) của mình, phe Edison đã hậu thuẫn những màn trình diễn gây sốc: cho điện xoay chiều (AC) giật chết động vật trước công chúng, và ủng hộ dùng AC cho ghế điện tử hình đầu tiên nhằm gắn nhãn "nguy hiểm chết người" cho công nghệ của đối thủ Westinghouse và Tesla. Đó là chương tối nhất trong sự nghiệp của ông — và cuối cùng DC vẫn thua, vì AC truyền tải xa hiệu quả hơn hẳn.

Edison cũng là người sếp khắc nghiệt và là đối thủ kiện tụng dai dẳng. Ông từng bị kể là đã thoái thác khoản thưởng 50.000 đô la hứa với nhân viên trẻ Nikola Tesla bằng câu đùa "kiểu hài hước Mỹ" — nhưng giai thoại nổi tiếng này chỉ dựa trên hồi ký của chính Tesla và đến nay vẫn gây tranh cãi. Thất bại lớn nhất đời ông là dự án tuyển quặng sắt bằng từ tính ở New Jersey: hơn mười năm và hàng triệu đô la đổ vào, cuối cùng lỗ nặng đến mức suýt phá hủy cả đế chế Edison.

Di sản hôm nay

Edison mất năm 1931; để tưởng niệm, nhiều nơi ở Mỹ đã tắt điện trong một phút vào đêm tang lễ của ông. Tên tuổi ông sống trong tập đoàn General Electric — hậu duệ trực tiếp từ công ty điện của ông — trong đui đèn xoáy chuẩn "edison" vẫn dùng toàn cầu, và trên hết là trong mô hình phòng thí nghiệm công nghiệp: mọi trung tâm R&D hiện đại đều là con cháu của ý tưởng Menlo Park.

Sự thật thú vị ít người biết

  • Theo giai thoại được kể lại trong gia đình, Edison cầu hôn người vợ thứ hai, Mina Miller, bằng cách gõ mã Morse lên lòng bàn tay bà; bà cũng biết mã Morse và gõ lại chữ "đồng ý".
  • Ông ngủ rất ít, thường chợp mắt ngay tại phòng thí nghiệm trên ghế hoặc gục trên bàn, và tin rằng ngủ nhiều là lãng phí thời gian.
  • Một ống nghiệm được giữ lại bên giường bệnh của Edison trước khi ông mất, hiện nằm trong Bảo tàng Henry Ford và được giới thiệu là chứa "hơi thở cuối cùng" của ông.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: "Edison là người phát minh ra bóng đèn." Bóng đèn đã có nhiều người chế tạo trước ông — Joseph Swan ở Anh thậm chí trình diễn đèn sợi đốt trước cả Edison. Đóng góp thật sự của Edison là sợi đốt tuổi thọ cao dùng được trong thực tế, và quan trọng hơn là cả hệ thống điện đi kèm khiến bóng đèn thắp sáng được trong mọi ngôi nhà, chứ không chỉ là vật trình diễn trong phòng thí nghiệm.

Hiểu lầm: "Edison là thiên tài đơn độc, tự mình làm ra mọi thứ." Hầu hết bằng sáng chế của ông là sản phẩm của cả một tập thể tại Menlo Park và West Orange — hàng chục kỹ sư, thợ máy, nhà hóa học làm việc dưới sự chỉ đạo của ông. Thiên tài của Edison nằm ở khả năng tổ chức, chọn đúng bài toán thương mại và kiên trì thử nghiệm đến cùng, không kém gì khả năng sáng tạo cá nhân.

Nguồn tham khảo